તત્વ

મનુષ્ય સમુહમાં જીવે છે અને સમુહમાં પોતાની લાગણીઓ અને આનંદ આસપાસમાં વ્યક્ત કરી શકે છે અને માણી શકે છે.આ આનંદને કળાઓ દ્વારા પણ વ્યક્ત કરી શકે છે. કળાઓના ઘણા પ્રકાર છે.જેમા નૃત્ય કળા સાથે ચહેરાના હાવભાવ અને મુદ્રાઓ દ્વારા અભિવ્યક્તી કરી શકાય છે.સામુહિક નૃત્ય પણ આમાંથી એક પ્રકાર છે.નૃત્ય કળા દ્વારા સામુહિક આનંદ અભિવ્યક્ત કરવો એટલે સામુહિક નૃત્ય.આ નૃત્ય ધાર્મિક અને સામાજિક પણ હોય શકે છે.  હ્રદયના આનંદને નૃત્ય વાચા આપે છે. લોક કથા,લોક ગીતો અને પૌરાણિક વાર્તાઓ હાવભાવ સાથે નૃત્ય દ્વારા અભિવ્યક્ત કરી શકાય છે. સ્ત્રીઓ ગોળાકારે ફરી,તાળી અને હાથના હિલ્લોળ સાથે,લય બદ્ધ અને તાલ બદ્ધ થાય તે ગુજરાતનું સાાાંસ્કૃતિક રાસ_ગરબાનુ નૃત્ય.આ સિવાયના પણ અન્ય લોક નૃત્ય હોય છે પણ અમુક પ્રદેશોમાં જાવા મળે. સૌરાષ્ટ્રના લોક નૃત્ય રાસ ગરબાનું આદિ સ્થાન મહાદેવના નટરાજ સ્વરૂપ સાથે જોડાયેલ છે. નાટ્ય શાસ્ત્રના પ્રણેતા ભરતમુનીના નાટ્ય શાસ્ત્રમાં ૨૪ મુદ્રાઓનુ  વર્ણન છે જે નૃત્ય અને રંગમંચ સાથે જોડાયેલ છે.તેમા મુખ્ય લાસ્ય અને તાંડવ છે.શિવજીએ તાંડવ નૃત્ય કર્યું અને સમાંતરમા પાર્વતીજીએ લાસ્ય નૃત્ય કર્યું.'લાસ્ય'નો અર...

ભારતના દરેક રાજ્યમાં પરંપરા અને પ્રણાલીઓમાં વિવિધતા જોવા મળે છે.આ પરંપરા અને પ્રણાલીઓ ઋષિમુનિઓના ઉત્કૃષ્ટ વિચારો છે.આ ઉત્કૃષ્ટ વિચારોનો આધાર વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંતો સાથે જોડાયેેલો છે. પણ આપણા આધુનિક થવાના આંધળા અનુુુુકરણને કારણે આ પરંપરાઓને અંધશ્રદ્ધા અને વહેમનું લેબલ લાગી ગયું.આપણે જ આપણી પરંપરાની હાંસી ઉડાવતા થઇ ગયા.જ્યારે વિજ્ઞાને જગત સમક્ષ આ જ પરંપરાને સત્ય સાબીત કરી ત્યારે ફરી અપનાવવાની દોડા દોડ કરીએ છીએ. હવે આ બધી પરંપરાઓનું વ્યાપારીકરણ કરી આપણી સમક્ષ મૂકાય છે.દા.ત. સુર્ય નમસ્કાર અને વ્યાયમ.આ શીખવાના વર્ગો ચાલુ થઇ ગયા છે.જે ઋષિમુનિઓએ મફતમાં આપ્યું હતું એના નાણાં ચૂકવવા પડે છે આ જૂની આત્મસુઝ પાછળ વૈજ્ઞાનિક કારણો છે.આપણે અવળચંડાઇ કરશું એટલે આ બધા ઉપાયો ધર્મ સાથે જોડ્યા છે.ધર્મ માન્યતાને આધારે છે અને વિજ્ઞાન પુરાવાના આધારે.બંને એક જ રથના પૈંડા છે પણ ધર્મના પૈંડાની ઉપેક્ષા થવા લાગી અને પરિણામે સ્વાસ્થ્ય પર અસર થઇ.નીતીનિયમોને નેવે મૂકી સમાજ મુક્ત જીવન જીવવા લાગ્યો. ફરી સાબિત થયું છે કે ધર્મ અને વિજ્ઞાનના કાર્ય ક્ષેત્ર અલગ છે પણ અંતિમ ધ્યેય એક જ છે.આપણે માનીએ કે ન માનીએ આપણી દરેક રીત અને પ...

      ઓરિસ્સામાં પટચિત્રની પરંપરા કલાત્મક, સાંસ્કૃતિક અને સાંકેતિક અર્થ સાથે પરીપૂર્ણ છે.પૌરાણિક વાર્તાઓ અને લોકસાહિત્યને મૌખિક, શાબ્દિક અને પારંપારિક રીતે પટચિત્રમા ચિત્રિત કરવું એ ઓરિસ્સાની પરંપરાગત કળા છે.આ દ્રશ્ય કળા ઉચ્ચત્તમ પ્રતિકત્વ પ્રસ્તુત કરે છે.એવુ ધણું સાહિત્ય છે જે પટચિત્ર દ્વારા પૌરાણિક કથાઓમાં પ્રાણીઓના માધ્યમથી દર્શાવાયેલા છે.  નવગુણજારા જે નવ અલગ અલગ પ્રાણીઓના રૂપમાંથી એકની રચના કરી છે તેનુ આ  કપડાં પર બનાવેલ ચિત્ર છે.નવગુણજારા ઓરિસ્સાનું પ્રચલિત  લોકકથા આધારિત પટચિત્ર છે. જે કલ્પનાના ક્ષેત્રથી દ્રશ્ય કળા દ્રારા રૂપાંકન કરી એક વિષયનુ વર્ણન કરે છે.ચિત્ર કે મૂર્તિ જેવી કળામાં અભિવ્યક્તિની એક મહત્તા હોય છે.કલા સર્જક અશાશ્વત હોય છે, પરંતુ કલા સૌંદર્ય અમૃત હોય છે. આપણા પૂર્વજો આવા દેવી દેવતાના ચિત્રોથી આપણને  સમજાવા માંગે છે જે આપણી કુદરત પ્રત્યે જોવાની અને કુદરતને જાળવવાની સમજણશક્તિ આપે છે.  પ્રકૃતિ તરફની સંવેદનાને હું પ્રાથમિકતા આપું છું એટલે મારા મતે આ ચિત્રનો વિષય પ્રકૃતિની જાળવણીનો સંદેશ આપે છે. આધ્યાત્...

મકરવિલક્કુ ઉત્સવ કેરળ રાજ્યનો મહાઉત્સવ કહી શકાય કારણકે આ દિવસે કેરળના શબરીમલ્લા યાત્રાના સ્થળે બે કરોડ યાત્રાળુ ભગવાન અયપ્પનના દર્શન કરવા આવે છે.મકર સંક્રાતિને દિવસે વહેલી સવારે શબરીમલ્લા સ્થિત કાંતામાલા પહાડ પર ચમકતી જ્યોતિના દર્શન કરવા શ્રદ્ધાળુઓ પહોંચે છે. પશ્ચિમ ઘાટ પર સહ્યાદ્રી પર્વત પર એક હજાર મીટરની ઉંચાઇએ શબરીમલ્લા સ્થળ છે.આ સ્થળ પર ભગવાન રામચંદ્રજીએ શબરીના અર્પણ કરેલા ફળ આરોગ્યા હતા અને શબરીને નવધા ભક્તિનું જ્ઞાન આપ્યું હતું.ત્યા એક પહાડી પર એક દિવ્ય પુરૂષ તપ કરતાં હતા.ભગવાન રામચંદ્રજીએ આ કોણ છે એવુ પૂછતાં શબરીએ શાસ્તાનુ વર્ણન કર્યું.ભગવાન રામચંદ્રજી  પહાડ પર ગયા.અને શાસ્તા પ્રભુને ઓળખી ગયા.  તપ કરતાં કરતાં ઉભા થઇ પ્રણામ કર્યા.એ દિવસ મકરસંક્રાંતિનો હતો અને એ શાસ્તા જ્યોતિ સ્વરૂપ છે.  મલયાલમ ભાષામા મલય કે મલાનો અર્થ પર્વત થાય છે.પંપા સરોવરથી શબરીમલ્લા પાંચ કીલોમીટર પગપાળા યાત્રા કરીને જવાય છે.ગીચ જંગલમાંથી પસાર થવાનું હોય છે. પણ યાત્રાળુઓના સંગાથે સમુહમાં પસાર થઇ જવાય છે. શબરીમલ્લા પેરીયાર ટાઇગર રીર્ઝવમા છે.પહેલા માતંગમલ્લા તરીકે ઓળખાતું હતું માતંગમુનિના નામથી....

દશેરા પહેલાના નવ દિવસોમા નવરાત્રીમાં માતાજીની શક્તિપુજા કરાય છે.દશમીને દિવસે દસે દસ દિશાઓમાં શક્તિનું નિયંત્રણ હોય છે અર્થાત દસે  દસ દિશાઓ  પર વિજય પ્રાપ્ત થાય છે.તેથી દશેરા.વિજયાદશમી કહેવાય છે. દશેરાનો ઉત્સવ ભારતમાં દરેક રાજ્યમાં અલગ અલગ રીતે ઉજવાય છે.આમ તો રાવણ દહન બધે કરાય છે.દશેરા સંસ્કૃત શબ્દ દશા અને હારાથી બન્યો છે.એટલે સૂર્યની હાર.જો રાવણ નો વધ ભગવાનરામે ના કર્યો હોત તો સૂર્ય હંમેશા અસ્ત થઇ જાત.ભગવાનરામે  રાવણનો વધ દશેરાને દિવસે કર્યો હતો.એટલે વિજયાદશમી ઉજવાય છે.મા દુર્ગાએ મહિષાસુરઇનો વધ દશમીના કર્યો એટલે વિજયાદશમી. મહારાષ્ટ્રમાં એકબીજા ને સોનપત્તા આપવાનો પ્રતિકાત્મક રિવાજ છે.ગુજરાતીમાં અપ્તાવૃક્ષ કહેવાય છે. હિન્દીમાં કઠમુલી,સંસ્કૃતમાં યમલપત્રક કહે છે. આ વનસ્પતિનો ઔષધિ તરીકે પણ ઉપયોગ થાય છે.અસ્થમા,બેકટેરીયા અને ફંગસથી થતા રોગો,ડાયેબીટીસ જેવી બિમારીઓ માટે ઔષધિમા આ પાન અને તેના વૃક્ષની ડાળખીઓ ઉપયોગી છે.આ વનસ્પતિને બૌહિનીયા રેસમોસા કહે છે.ગાયના પગના આંગળીઓ જેવો આકાર હોય છે.આજે તો અલ્પ પ્રાપ્ય છે.    મહારાષ્ટ્રના ગામોમાં આ સામાજિક ઉત્સ...

ખલિલ જીબ્રાને કહ્યું છે,'દરેક ઘરમાં ઇશ્વરે પોતાની જગ્યા પૂરવા માનું સર્જન કર્યું છે.' માનાં અનેક સ્વરૂપો છે.મા દુર્ગા,મા લક્ષ્મી,મા સરસ્વતી.શક્તિ સંહાર પણ કરે અને સર્જન પણ કરે છે.શક્તિનો ક્યારેય નાશ નથી થતો.આ જગતની નારીમાં શક્તિ સ્વરુપ અલગ અલગ રીતે જોવા મળે છે.આપણી ભારતીય સંસ્કૃતિમાં દેવતાઓ કરતા દેવીમાતાને અધિક મહત્વ અપાય છે.આ દેવીપૂજામાં દુર્ગાશક્તિનુ મહાત્મય વધુ છે.કારણકે દુર્ગાશક્તિની ઉપાસના કરીને સંસારની સમગ્ર શક્તિ પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.દુર્ગાપૂજાના રુપે આપણે સમસ્ત સ્ત્રી શક્તિની ઉપાસના કરતા હોઇએ છે. દુર્ગાપૂજાનુ ફક્ત ધાર્મિક જ મહત્વ નથી..આધ્યાત્મિક,સાંસ્કૃતિક અને સાંસારિક મહત્વ પણ છે.દરેક પર્વનું મહત્વ છે.જીવનમાં આનંદ અને ઉત્સાહ લાવનાર પર્વો નવી ઉર્જાનો સંચાર કરે છે.દુર્ગાપૂજા આવો જ શક્તિ પ્રદાન કરતો તહેવાર છે. દુર્ગા એટલે દુર્ગતિને પાર કરનારી શક્તિ.આપણુ શરીર દુર્ગ છે અને એમાં અમોધ શક્તિ છુપાયેલી છે જેની ક્યારેક આપણને જ ખબર નથી હોતી અને બીનજરુરીય પ્રવૃતિમાં ખર્ચી નાંખીએ છે.સ્વસ્થ શરીર સ્વસ્થ મગજ શક્તિ આપે છે. સારા કાર્યો કરવાની બુદ્ધિ આપે છે.જેવી રીતે દેવી દુર્ગાએ બ્ર...

                                                     શાસ્ત્રો અનુસાર માનવીના મૃત્યુ પછી  એનુ શરીર જે સ્થુળ શરીર કહેવાય છે જે અંતયેષ્ટી કરીને બાળી દેવાય છે.આ કાર્યથી જીવાત્માને સ્થુળ શરીરથી મુક્તિ મળી જાય છે.પણ લીંગ શરીર જે સૂક્ષ્મ શરીર હોય છે,જેને ગતિ કરવા માધ્યમ જરુરી છે.મુક્ત શરીર સ્મશાનમાં પ્રેતાત્મા રુપે અતૃત્પ રહે છે કારણકે આ પ્રેતાત્મને શરીર નથી હોતું . મત્યુ પછી સ્વજનો દ્રારા કરતા ક્રિયાકરમ જીવને શાંતિ અને મુક્તિ આપે છે. સ્થુળ અને સુક્ષ્મ શરીરમાંથી મુક્ત થઇ પિતૃલોક તરફ ગતિ કરે છે.ત્યાર પછી દર વરસે શ્રાદ્ધ કરીને પૂર્વજોને યાદ કરાય છે. હિંદુ ધર્મ પ્રમાણે ત્રણ પ્રકારના ૠણહોય છે.દેવ ૠણ,ૠષિૠણ અને પિતૃૠણ.પિતૃૠણમાંથી મુક્ત થવા શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે છે. એક માન્યતા પ્રમાણે આ સમય દરમ્યાન દેવો પોઢીજાય છે,અને પિતૃઓને દેવ...